گسل ترود واقع در 110 کیلومتری جنوب دامغان با راستای تقریبی WSW-ENE در پایانه باختری خود راستای تقریبی EW به خود می گیرد. در این منطقه پایانه، ساخت هایی مشاهده می شود که نشان دهنده الگوی ویژه پایانه گسل های راستالغز است. این ساخت ها از نظر راستا کلا دو دسته می شوند. ساخت هایی با راستای تقریبی S-N که به طور عمده ساخت های فشارشی مانند راندگی ها و چین های ماکروسکوپی با گرایش (vergence) عمده به سوی باختر هستند و در سنگ های پالئوزوییک و مزوزوییک دیده می شوند. همراه با این ساخت ها، ساخت های برشی راست بر و عادی نیز با همین راستاها وجود دارند. همچنین ساخت های مزوسکوپی مانند ریز چین ها، برگوارگی ها و خطوارگی های مرتبط با ساخت های ماکروسکوپی جز این گروه هستند. دسته دوم ساخت هایی با راستای میانگین NE-SW هستند که شامل چین هایی ملایم و راندگی های جوانتر هستند و در کل گرایشی به سوی جنوب نشان می دهند. این ساخت ها در سنگ های سنوزوئیک و جوانتر آشکارتر هستند. با این حال در سنگ های قدیمی تر نیز تغییرات ساختاری چشم گیر به وجود آورده اند. جهت رشته کوه ترود و گسل ترود، اصلی ترین سیمای ساختاری منطقه، نسبت به نیروهای حاصل از هم گرایی صفحه های عربستان - اوراسیا و فشارش و چرخش بلوک لوت و حرکت گسل های پیرامون آن به گونه ای است که دگرریختی در رشته کوه مزبور به صورت ترافشارشی (transpression) است. جهت لغزش در این سیستم ترافشارشی در طول زمان دستخوش تغییراتی شده است که علت آن تغییر راستای محلی میدان تنش به واسطه چرخش ها و حرکات فوق بوده است. همانند بیش تر مناطق ترافشارشی، واتنش در برخی نقاط این منطقه به دو مولفه برشی و فشارشی هم زمان یا در دو زمان مستقل از هم تقسیم (partitioning) شده است و ساخت های مربوطه به وجود آمده اند. ساخت های فرعی دیگری مانند شکستگی های نوع ریدل و P و چین های منطبق بر الگوی زمین ساخت راستالغز (wrench tectonic) که جهاتی غیر از شمالی - جنوبی و / یا شمال خاوری - جنوب باختری دارند مانند اغلب پهنه های برشی، در این منطقه نیز وجود دارند.

گسل نهاوند با روند شمال باختر -جنوب خاور در بخش میانی گسل جوان اصلی زاگرس و در شمال باختر قطعه گسل درود قرار گرفته است. این گسل با امتداد و شیبN320/70NE و طول در حدود 55 کیلومتر، باعث دگرریختی منطقه مورد مطالعه شده است. آرایش گسل نهاوند و گسل درود بعنوان قطعات گسل جوان زاگرس بصورت امتداد لغز راست بر راست پله است و این آرایش ساختاری سبب ایجاد کشش در بخش پایانه گسل نهاوند شده است. شواهد صحرایی اعم از جابجایی آبراهه ، جدایش های نرمال، ساخت گل منفی و آبراهه های موازی نشان دهند رژیم کششی جوان در منطقه است. بررسی خطواره های ساختاری و شکستگی های مرتبط با گسل با استفاده از تکنیک های دورسنجی و نشان می دهند که تراکم اصلی خطواره های استخراج شده با روند غالب N30W تا N70W است و خطواره ها با روند گسل سازگاری نشان می دهد. بررسی ابعاد فرکتالی خطواره ها و شکستگی های منطقه بصورت جداگانه نشان می دهد که گسل نهاوند یک گسل پیوسته و مستقیم نیست بلکه بصورت سامانه گسلی نابالغ در منطقه می باشد.

سامانه گسل درونه، باسازوکار راستالغز چپ بر، در شمال خرد صفحه ایران مرکزی، نقش مهمی در شکل گیری ریختار کنونی فلات ایران داشته است. این گسل، از خاور رودخانه هیرمند در خاک افغانستان با هندسه ای خمیده تا منطقه انارک در ایران مرکزی و با طول کل 900 کیلومتر امتداد دارد. شروع شاخه شدگی پایانه باختری گسل درونه در ناحیه جندق است که به صورت چند شاخه گسل موازی هم است. امتداد این سامانه به سمت باختر در شمال معدن طالمسی از حالت شمال خاور- جنوب باختر به وضعیت شمالی- جنوبی تغییر می یابد. این افشانه های گسلی در مناطق جندق و طالمسی به صورت مجموعه ای از گسل های راستالغز چپ بر همراه با مولفه شیب لغز عادی هستند که می توان آنها را به عنوان یک پایانه بادزن پولکی کششی در نظر گرفت. در حالی که با توجه به وارونگی سوی لغزش بر روی گسل درونه، می توان سازوکار تشکیل این پایانه را در زمان پیش از تغییر سوی حرکت گسل درونه به صورت یک پایانه بادزن پولکی فشاری به شمار آورد.

کمربند چین- رانده زاگرس توسط گسل های عرضی گوناگونی و با روند غالب شمال شمال باختر- جنوب جنوب خاور و سازوکار راستالغز قطع شده است. این گسل ها اغلب به علت حضور لایه های جدایشی در قاعده و بخش های مختلف پوشش رسوبی، هندسه پلکانی را در سطح زمین نشان می دهند. از جمله این گسل ها،گسل عرضی کره بس در ناحیه فارس و در 65 کیلومتری خاور گسل کازرون است. به علت حضور سری هرمز و افق های میانی شکل پذیر در پوشش رسوبی اثر این گسل در سطح به صورت پاره گسل هایی با روند شمال - شمال باختر است. تاکنون حداقل شش پاره گسل در بخش های شمالی و مرکزی گسل کره بس شناسایی شده است. در این نوشتار، دو پاره گسل جنوبی پهنه گسل کره بس به نام های پاره گسل های منقارک و کلاغ در بخش های جنوبی گسل کره بس و در جنوب فیروزآباد فارس معرفی و هندسه و سازوکار آنها تحلیل شده است. سازوکار این پاره گسل ها (منقارک و کلاغ) به کمک ساختارهایی چون گسل های ریدل همسو و ناهمسو و چین های جوان در راستای آنها و همچنین پایانه های آنها، راستالغز راست بر تحلیل شده است. این پاره های گسلی در پایانه جنوبی خود به تدریج از سازوکار راستالغز به سازوکار معکوس و تقریبا به موازات راندگی های کلاغ و سورمه ختم می شوند. این پایانه های گسلی در فرادیواره گسل های رانده کلاغ و سورمه بوده و در راستای آنها سازندهای کهن تر از سازندهای توسعه یافته در فرادیواره گسل های راندگی اصلی (سازند سورمه) برونزد دارد. از این رو پاره گسل های منقارک و کلاغ معرفی شده در این مطالعه سازوکار راستالغز داشته و با توجه به این سازوکار، هندسه و موقعیت ساختاری آنها در ادامه پاره های شمالی و مرکزی گسل کره بس، به عنوان پاره گسل های جنوبی این گسل معرفی می شوند. میزان جابه جایی این پاره گسل ها با توجه به راندگی سازند آسماری بر روی سازند بختیاری در راستای گلواره مثبت توسعه یافته در راستای پاره گسل منقارک حداقل به اندازه ستبرای سازند میشان تحلیل می شود.

تاقدیس امیران با درازای حدود 50 کیلومتر و با راستای شمال باختری-جنوب خاوری در کمربند چین خورده-رانده زاگرس و در زیرپهنه لرستان واقع شده است. هدف از این مطالعه بررسی تاثیر گسل های راندگی و راستالغز پی سنگی بر هندسه ساختاری این تاقدیس است و بدین منظور سه نیمرخ ساختاری عمود بر راستای تاقدیس در بخش های شمال باختری، مرکزی و جنوب خاوری تاقدیس ترسیم شده است. یک گسل راندگی پی سنگی در یال جنوب باختری این تاقدیس و دو سطوح جدایشی بالایی (سازند امیران) و میانی (سازند گرو) بر هندسه چین خوردگی تاثیرگذار بوده و باعث عدم انطباق چین خوردگی سطحی و عمقی شده است. علاوه بر گسل راندگی در یال جنوبی، یک گسل راستالغز پی-سنگی با راستای شمالی-جنوبی در بخش میانی تاقدیس باعث تغییر راستای محور تاقدیس از N50W در بخش جنوب خاوری است به N65W در بخش های شمال باختری شده است. عدم انطباق چین خوردگی سطحی و عمقی و همچنین برگشته بودن یال جنوبی تاقدیس در بخش-های جنوب خاوری تاقدیس ناشی از تاثیر ساختارهای پی سنگی برروی هندسه ساختاری منطقه مورد مطالعه است. بنابراین گسل های راستالغز پی سنگی به بخش های داخلی کمربندچین خورده-رانده در زیرپهنه لرستان انتشار یافته و باعث دگرریختی تاقدیس های سطحی و عمقی شده-است.

مقدمه هدف از مدل­سازی­های فیزیکی در زمین­شناسی ساختاری بازسازی نحوه شکل­گیری، توسعه و تکامل ساختارها در مقیاس آزمایشگاهی و با موادی شبیه به سنگ­های پوسته است. خصوصیات فیزیکی - مکانیکی مواد مورد استفاده در این مدل­سازی ها از اهمیت ویژه­ای برخوردار است؛ به­طوری که ویژگی­های این مواد باید مشابه ویژگی­های فیزیکی و مکانیکی سنگ­های پوسته بوده و بین مدل و طبیعت از لحاظ رئولوژیکی، ویسکوز و مقاومت اصطکاکی تناسب وجود داشته ­باشد. ماسه، گل­رس، گچ و سیلیکون از جمله مواد مورد استفاده در مدل­سازی­های فیزیکی هستند. پودر گچ ساختمانی یا پلاستر یا همی­هیدرات نیز به صورت خشک و مرطوب (گچ کشته) در مدل­سازی­ها استفاده شده ­است. در این مطالعه تأثیر رطوبت بر شکل­پذیری گچ مرطوب از طریق مدل­سازی فیزیکی ساختارهای سامانه گسل­های راستالغز بررسی شده­ است. این مطالعه همچنین درک مناسبی از ویژگی­های مکانیکی و رفتار گچ مرطوب با تغییرات درصد رطوبت فراهم می­نماید. برای این منظور از گچ مرطوب به صورت کشته با رطوبت­های 320 %، 285% و 175% در این مدل­سازی ها استفاده شده ­است. مواد و روش­ها در این مطالعه ابتدا حدود آتربرگ برای سنجش میزان رطوبت گچ مرطوب (یا کشته) انجام شده. براساس این معیار سه حد برای مقدار رطوبت موجود در خاک تعریف می­شود که شامل حد انقباض، حد خمیری و حد روانی است. در این مطالعه به دلیل عدم استفاده از گچ مرطوب در محدوده رطوبت حد انقباض در مدل­سازی فیزیکی، آزمایش تعیین حد انقباض انجام نشده ­است. در آزمایش سنجش حد خمیری، حداقل رطوبت لازم برای تبدیل خاک به خمیر اندازه­گیری می­شود. در این راستا چند گلوله خمیری تهیه شده از گچ مرطوب روی شیشه­ای قرار گرفته و با چرخش دست روی گچ، میله­ای به قطر mm3 تهیه می­شود. اگر ترک­هایی بر روی خمیر ایجاد شد، رطوبت آن در حد خمیری است. برای تعیین حد روانی گچ مرطوب از دستگاه مخروط نفوذسنج استفاده شده ­است. آنگاه مدل­سازی فیزیکی گسل­خوردگی راستالغز با استفاده از گچ مرطوب با درصدهای متفاوت رطوبت صورت پذیرفته است. سه آزمایش مدل­سازی فیزیکی سامانه گسل راستالغز در پی­سنگ و بررسی اثر این حرکات بر پوشش رسوبی با استفاده از گچ کشته و با رطوبت­های متفاوت 320%، 285% و 175% انجام شده ­است. نتایج و بحث نتایج حاصل از مدل­سازی سامانه گسلش راستالغز چپ بر در پی سنگ و اثر آن بر روی پوشش رسوبی با استفاده از گچ مرطوب نشان داد که غالب ساختارهای توسعه یافته در این آزمایش بر روی محل جابجایی دو صفحه متحرک قاعده­ای (گسل پی­سنگی) می­باشند و نواحی دور از این محل متحمل دگرشکلی نشده ­است. با کاهش رطوبت از 320% به 175% فاصله شکستگی­های برشی ریدل همسو ازcm 3/0 به cm9/1 و طول آن­ها از cm 5/2 به حدود  cm5/4 افزایش یافته و همچنین شکستگی­های برشی ریدل ناهمسو (آنتی ریدل) با تأخیر و با تحمل دگرشکلی­ بیشتر تشکیل شده است. این نتایج به دست آمده از توزیع و فراوانی شکستگی­های برشی به صورت کاهش تعداد شکستگی­ها، افزایش فاصله و طول شکستگی­ها و توسعه غیریکنواخت شکستگی­ها در نتیجه کاهش رطوبت، به­طور کیفی دلالت بر کاهش حد الاستیک گچ مرطوب در نتیجه کاهش رطوبت آن دارد. با کاهش رطوبت گچ کشته، علاوه­ بر ساختارهای معمول سامانه راستالغز، ساختار چین­خوردگی و راندگی همراه نیز توسعه یافته ­­است. تغییرات ساختاری مذکور در گچ مرطوب با درصدهای متفاوت رطوبت، شواهدی از شکل­پذیر بودن این ماده را در محدوده رطوبت بین حد خمیری (96%) تا حد روانی (178%) نشان می­دهد. این آزمایش­ها همچنین نتایج مطالعات قبلی مبنی بر رفتار شکنای گچ در رطوبت­های کمتر را تأیید می­نماید.   نتیجه­گیری نتایج بدست آمده از این مطالعه در بررسی شکستگی­های برشی ریدل و چین­خوردگی­های مرتبط با گسل در مدل­سازی فیزیکی سامانه گسلش راستالغز نشان داد که وجود رطوبت در گچ مرطوب به میزان حد روانی موجب بروز رفتار شکل­پذیری آن می­شود. افزایش رطوبت بیش از این مقدار به دلیل کاهش نسبی چسبندگی و ویسکوزیته و افزایش فاصله مولکول­ها با کاهش رفتار شکل­پذیری گچ مرطوب همراه بوده که این تغییرات با افزایش تعداد شکستگی­های برشی ریدل و کاهش توسعه چین­خوردگی­های مرتبط با گسلش راندگی در آزمایش­ها همراه بوده است. این نتایج همچنین نشان داد که گچ مرطوب با رطوبت­های زیر حد خمیری (کمتر از 96%) رفتاری مشابه مواد شکنای شناخته شده مانند گچ خشک و ماسه است و بنابراین به عنوان ماده شکل­پذیر برای استفاده در مدل­سازی­های فیزیکی مناسب نمی­باشد. در حالی که گچ مرطوب در رطوبت­های بین 96% تا 178% (حد خمیری تا حد روانی) رفتار شکل­پذیر داشته و می­تواند به عنوان ماده شکل­پذیر در آزمایش­های مدل­سازی فیزیکی مورد استفاده قرار گیرد.

گسل لکرکوه در شمال استان کرمان جای دارد و در نظر زمین ساختی در ایران قرار گرفته است. در این تحقیق ساختارهای موجود در گسل لکرکوه از دیدگاه ریخت شناسی (مورفولوژی) و همچنین شاخص های زمین شناسی، مورفوتکتونیک و نئوتکتونیک مورد بررسی قرار گرفته است. رابطه بین ساختارهای تشکیل شده بر اثر فعالیت گسل لکرکوه و شواهد زمین ریخت شناسی حاصل از فعالیت آن بررسی شده است. با توجه به نوع ساختارها، گسل لکرکوه را می توان به سه بخش شمالی، میانی و جنوبی تقسیم کرد که در دو بخش شمالی و جنوبی آن ساختارهای دم اسبی مشاهده می شوند و شیب توپوگرافی در پایانه شمالی به سمت جنوب غرب و در پایانه جنوبی به سمت شمال شرق می باشد و بخش میانی عمدتا کوهستانی با شیب به سمت غرب می باشد. جابجایی گسل ها در پایانه ها به صورت ساختار زمین شناسی قابل برداشت می باشند که در ارتباط با گسلهای راستالغز در پایانه های گسلی ساختارهای مربوط به فشارش. کشش تشکیل می گردند که با توجه به جهت جابجایی می توان تشکیل ساختارها را انتظار داشت.

گسل البرز در منطقه شمال قم، راستای شمال باختری-جنوب خاوری دارد. مطالعه ساختاری، دو نوع سازوکار را برای گسل البرز نشان می دهد. تحلیل نوع جا به جایی بر اساس خش خط های موجود دارای ریک میانگین (45o-53o) بر روی صفحه گسلی جوان در پهنه گسلی البرز، نشان می دهد که گسل البرز با هندسه N135/75SW سازوکار جوان معکوس با مولفه برشی چپ بر دارد در صورتی که این جا به جایی با سازوکار پیشین آن متفاوت است. با توجه به ساختارهای ایجاد شده در اثر فعالیت پیش تر این گسل مانند تاقدیس البرز، گسل خوردگی های همسو و ناهمسو و درزه ها مشخص می شود که گسل البرز دارای حرکت معکوس با مولفه راست بر بوده است، جا به جایی جوان چپ بر در گسل های راستالغز و مایل لغز با راستای مشابه گسل البرز در البرز مرکزی – باختری (مانند گسل های مشا و طالقان) و در گسل های با راستای مشابه در جنوب البرز (مانند گسل ایپک و کوشک نصرت) گزارش شده است. در سال های اخیر، علت وارون شدگی سازوکار در گسل های راستالغز و مایل لغز البرز مورد توجه محققان بوده و آن را نتیجه تاثیر تنش پوسته اقیانوسی خزر جنوبی بر البرز معرفی کرده اند. تغییر سازوکار گسل البرز، از سازوکار معکوس با مولفه راست بر به سازوکار معکوس با مولفه چپ بر، نشان می دهد که در اثر تاثیر تنش پوسته اقیانوسی خزر جنوبی وارون شدگی در گسل های راستالغز و مایل لغز البرز مرکزی-باختری و گسل های هم راستای موجود در فاصله البرز تا قم به گسل البرز در شمال قم رسیده است.

گسل تبریز که در ادامه شمال باختری خود گسل شمالی میشو را نیز شامل می شود با روند شمال باختری- جنوب خاوری خود دارای سازوکاری راستالغز با مولفه راست براست و یکی از لرزه خیزترین گسلهای ایران درناحیه آذربایجان است. مطالعات به عمل آمده در قسمتهای مختلف این گسل حاکی از وجود آثار ریخت شناسی متعدد ناشی از فعالیتهای زمین ساختی در راستای آن است. آبگیرهای فرونشستی از جمله این، آثار هستند که با وجود اهمیت آنها از نظر زمین شناختی، زمین ریخت شناسی و زمین ساختی مطالعه ای در ایران مورد آنها صورت نگرفته است. لذا، بررسی آبگیرهای فرونشستی به عنوان یکی از آثار زمین ریختی گسلهای راستالغز برای شناسایی گسلهای فعال، مهم ترین هدف این مقاله است که با بررسی آبگیر قوری گل بستان آباد، آبگیر خشک گردنه پیام، آبگیر خشک ارلان و آبگیر خشک قوی گل میشوداغ، سعی شده است این مهم حاصل گردد.تمامی این آبگیرها به وسیله گسلهای راستالغز و عادی محصور شده اند که سازوکار آنها بر پایه اطلاعات حاصل از بررسی منابع و مشاهدات میدانی و مطالعه آثار زمین ریختی آنها از قبیل انحراف رودخانه ها، پادگانه های رودخانه ای نامتقارن و مخروط افکنه ها مورد شناسایی قرار گرفته است. با توجه به یافته های این پژوهش در مورد هر یک از حوضه های انباشتی فوق و پرشدگی این حوضه ها با نهشته های بسیار جوان کواترنری، می توان آبگیرهای دایر و یا خشک تشکیل شده در راستای گسل تبریز و شمالی میشو را دلیلی برفعال بودن این گسلها دانست و رویداد زمین لرزه های نسبتا قوی را در چنین مناطقی پیش بینی نمود.